Ι

Κυρίες και κύριοι συνάδελφοι,

Η Αναθεωρητική Βουλή ολοκληρώνει σήμερα τις εργασίες της. Η Αναθεώρηση του Συντάγματος φτάνει στο τέλος της. Στο χρόνο που μεσολάβησε από την έναρξή της η διαδικασία πέρασε από διάφορες φάσεις. Με ανοικτό διάλογο και σε ήπιο κλίμα πετύχαμε συγκλίσεις σε πολλά δύσκολα προβλήματα και καταλήξαμε σε συναινετικές λύσεις. Επιθυμώ να χαιρετίσω ιδιαίτερα το γεγονός ότι οι περισσότερες από τις διατάξεις φαίνεται να συγκεντρώνουν ευρύτερες πλειοψηφίες.

Η συζήτηση για την Αναθεώρηση του Συντάγματος έγινε για πρώτη φορά στη συνταγματική μας ιστορία χωρίς εντάσεις και με πιστή τήρηση των ορισμών του. Συμφωνούμε όλοι, πιστεύω, ότι πρόκειται για μια σημαντική κατάκτηση της πολιτικής μας ζωής. Μια κατάκτηση, η οποία επιβεβαιώνει την ωριμότητα του πολιτικού μας συστήματος και μας δείχνει το δρόμο που πρέπει να πορευθούμε στο μέλλον.

ΙΙ

Κυρίες και κύριοι συνάδελφοι,

Με την Αναθεώρηση του Συντάγματος επιδιώξαμε πρώτα απ' όλα τη διεύρυνση και την επαύξηση της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Συγκεκριμένα, στην πρόταση που καλούμασθε να ψηφίσουμε ενισχύονται δικαιώματα, κατοχυρώνονται νέα και καταργούνται ορισμοί που απηχούσαν απαρχαιωμένες αντιλήψεις και επιβίωσαν λάθρα στο Σύνταγμα του 1975. Ιδιαίτερο βάρος δώσαμε σε δικαιώματα, την προστασία των οποίων κατέστησε αναγκαία η εκρηκτική ανάπτυξη της τεχνολογίας.

Επιδιώξαμε επίσης την ενίσχυση της αξιοπιστίας στη λειτουργία του πολιτεύματος. Γιατί η αξιοπιστία καθορίζει τις σχέσεις του πολίτη με την Πολιτεία αλλά και γενικότερα την ποιότητα της Δημοκρατίας. Και η αξιοπιστία εξαρτάται από τη διαφάνεια, από τη δυνατότητα του πολίτη να γνωρίζει, να παρακολουθεί και να κρίνει. Επιδιώξαμε γι' αυτό η διαφάνεια να είναι σταθερός γνώμονας σε κάθε ρύθμιση της οικονομικής και πολιτικής ζωής μας.

Επιδιώξαμε, τέλος, την ανανέωση της δημοκρατίας και τον εκσυγχρονισμό των θεσμών. Ο πολίτης να είναι πιο κοντά στη διαμόρφωση των αποφάσεων της εξουσίας. Γι' αυτό επιφέρουμε τομές στη λειτουργία της Βουλής, ενισχύουμε την αποκέντρωση και ενδυναμώνουμε την τοπική αυτοδιοίκηση. Εξάλλου, προσβλέπουμε σταθερά σε μια σύγχρονη Δημόσια Διοίκηση, η οποία θα λειτουργεί αποδοτικά και θα εξυπηρετεί τον πολίτη και το δημόσιο συμφέρον.

ΙΙΙ

Κυρίες και κύριοι συνάδελφοι,

Οι τεχνολογικές εξελίξεις προσφέρουν στον άνθρωπο τεράστιες δυνατότητες. Όλοι είμαστε ή γινόμαστε πολίτες του κόσμου. Ο άνθρωπος αναπτύσσει στην εποχή της παγκοσμιοποίησης την προσωπικότητά του σε ένα ανοικτό διεθνές περιβάλλον, αντιμετωπίζει όμως πολλές προκλήσεις. Μέσω του υπολογιστή του συνδέεται με κάθε σημείο της γης, ενώ από το διαδίκτυο αντλεί κάθε πληροφορία που του είναι χρήσιμη. Με την καθιέρωση του δικαιώματος στην πληροφόρηση και του δικαιώματος συμμετοχής στην κοινωνία της πληροφορίας η χώρα μας βρίσκεται διεθνώς, όπως θα φανεί πιστεύω σύντομα, στην πρωτοπορία ανάλογων πρωτοβουλιών σε συνταγματικό επίπεδο.

Η πρόοδος και τα επιτεύγματα της τεχνολογίας δεν προσφέρουν όμως μόνον δυνατότητες και ευχέρειες στο σύγχρονο άνθρωπο. Αποτελούν συχνά και δυνάμει εστία κινδύνων. Θα ήθελα να αναφέρω ορισμένα παραδείγματα. Η ανάπτυξη της βιοϊατρικής επιτρέπει νέες μεθόδους θεραπείας αλλά και παρεμβάσεις στη γενετική μας ταυτότητα. Εξάλλου, η τεχνολογία διευκολύνει τη συγκέντρωση και επεξεργασία πληροφοριών για κάθε άνθρωπο. Οι πληροφορίες αυτές αποτελούν συχνά ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα, που συνδέονται στενά με την αξία και την προσωπικότητα του ανθρώπου και μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε βάρος του.

Απέναντι στους κινδύνους αυτούς πήραμε και θα συνεχίσουμε να παίρνουμε κάθε πρόσφορο μέτρο. Σταθερή επιδίωξή μας είναι να προστατεύεται ο πολίτης αποτελεσματικά σε κάθε πτυχή της ζωής του. Γι' αυτό ακριβώς το Σύνταγμα εγγυάται το δικαίωμα στον πληροφοριακό αυτοκαθορισμό και τον έλεγχο από βιοϊατρικούς πειραματισμούς. Έτσι εμπλουτίζεται σημαντικά το σύστημα προστασίας των δικαιωμάτων από κινδύνους όχι μόνον παρόντες αλλά και μελλοντικούς.
Στην πολύπλοκη πραγματικότητα που ζούμε δεν αρκεί όμως μόνο η ενίσχυση των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Είναι επίσης επιβεβλημένη η δημιουργία νέων θεσμών που εγγυώνται την άσκηση και την πραγμάτωσή τους. Την αποστολή αυτή επιτελούν κατά πρώτο λόγο οι ανεξάρτητες αρχές.

Η προώθηση αλλά και η ενδυνάμωσή τους αποτελεί σταθερή παράμετρο της πολιτικής μας. Κάναμε πολλά γι' αυτό. Πρέπει όμως να κάνουμε όλοι περισσότερα. Ο Συνήγορος του Πολίτη, το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης, το ΑΣΕΠ και η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα είναι οι πιο γνωστές αρχές. Η συνταγματική θωράκισή τους θα δείξει με ανάγλυφο τρόπο τη σημασία τους για την εγγύηση της ελευθερίας και των δικαιωμάτων του ανθρώπου, αλλά και γενικότερα για την εξέλιξη και τον εκσυγχρονισμό των θεσμών μας. Ο λαός άρχισε άλλωστε να συνειδητοποιεί ότι οι ανεξάρτητες αρχές είναι επάλξεις του κράτους δικαίου και της δημοκρατίας.

Η Πολιτεία πρέπει να εγγυάται την ασφάλεια των πολιτών, να τους παρέχει ευκαιρίες απασχόλησης και να διαμορφώνει τους όρους για να αναπτύσσουν τις δεξιότητές τους. Με δύο λόγια, πρέπει να κάνει ότι περνάει από το χέρι της για την ανάδειξη της κοινωνικής συνοχής και της αλληλεγγύης ως πρωταρχικής και σταθερής συνιστώσας της πολιτικής μας.

Σημαντικές προς την κατεύθυνση αυτή είναι τόσο η ενίσχυση των κοινωνικών δικαιωμάτων, σε μια εποχή μάλιστα που επιχειρείται η αποδόμηση του κράτους πρόνοιας, όσο και η κατοχύρωση στο Σύνταγμα του κοινωνικού κράτους ως θεμελιώδους αρχής. Τα αποτελέσματα αυτών των επιλογών δεν θα αργήσουν να φανούν στην πράξη. Ένα πρώτο δείγμα γραφής αποτελεί η δέσμη των μέτρων που εξαγγείλαμε για την κοινωνία της αλληλεγγύης.

ΙV

Κυρίες και κύριοι συνάδελφοι,

Η αρχή της διαφάνειας, την οποία ήδη ανέφερα, αφορά κυρίως τις σχέσεις ανάμεσα στην πολιτική και την οικονομική εξουσία. Οι σχέσεις αυτές δοκιμάζονται ορισμένες φορές έντονα. Πρέπει, γι' αυτό, να καθιερώσουμε, και στο επίπεδο του Συντάγματος, κανόνες που να εξασφαλίζουν με σαφή τρόπο την οριοθέτηση της πολιτικής και της οικονομικής εξουσίας. Η αναζήτηση του μέτρου είναι εδώ δύσκολη, αφού οι επιλογές μας πρέπει αφενός να αποτρέπουν ανεπιθύμητες και αθέμιτες επιρροές στη λήψη των αποφάσεων και αφετέρου να μην παρακωλύουν υπέρμετρα τη λειτουργία της αγοράς.

Ο χώρος που δοκιμάζεται ίσως περισσότερο η σχέση πολιτικής και οικονομικής εξουσίας είναι τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης. Εκεί η οικονομική ισχύς έχει τη δυνατότητα να διαμορφώνει την κοινή γνώμη και ορισμένες φορές μάλιστα να επηρεάζει κρίσιμες αποφάσεις. Στα άρθρα 14 και 15 διασφαλίζονται η δημοσιότητα στο ιδιοκτησιακό καθεστώς, στα οικονομικά και τα μέσα χρηματοδότησης των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης, ενώ η διαφάνεια και η πολυφωνία στην ενημέρωση αναγορεύονται σε συνταγματικούς κανόνες.

Συγκεκριμένα, απαγορεύεται η συγκέντρωση του ελέγχου περισσότερων Μέσων της ίδιας μορφής στο ίδιο πρόσωπο και προβλέπεται το ασυμβίβαστο της ιδιότητας του ιδιοκτήτη, του εταίρου ή του βασικού μετόχου εταιρείας που κατέχει άδεια λειτουργίας Μέσου Μαζικής Ενημέρωσης με τις αντίστοιχες ιδιότητες σε εταιρεία που αναλαμβάνει έργα και προμήθειες ή παρέχει υπηρεσίες στο δημόσιο. Πρόκειται για το πιο προωθημένο ίσως διεθνώς συνταγματικά σύστημα ελέγχου της οικονομικής εξουσίας στην ευαίσθητη περιοχή των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης.

Η διαφάνεια αφορά εξάλλου και τους πρωταγωνιστές της πολιτικής: τα κόμματα, τους υποψηφίους και τους βουλευτές. Οι ανάγκες του εκλογικού αγώνα είναι σε όλους γνωστές, συχνά δε οδηγούν σε εξαρτήσεις από οικονομικά ισχυρούς. Η καθιέρωση της διαφάνειας στην προέλευση και τη διαχείριση των οικονομικών τους αποτελεί το πιο πρόσφορο μέσο για την αντιμετώπιση αυτού του κινδύνου. Γι' αυτό ακριβώς επιβάλλεται η δημοσιότητα των οικονομικών, ενώ ο έλεγχος ανατίθεται σε ειδικό όργανο με τη συμμετοχή ανωτάτων δικαστικών λειτουργών. Με αυτόν τον τρόπο εξασφαλίζεται η αντικειμενικότητα και η αξιοπιστία της διαδικασίας. Για πρώτη φορά, τέλος, προβλέπονται αυστηρές κυρώσεις που φθάνουν ως και την έκπτωση από το βουλευτικό αξίωμα.

Ορισμένοι από τους νέους κανόνες του Συντάγματος ισχύουν ήδη, σε επίπεδο νόμου, από το 1996. Ο κορμός τους κατοχυρώνεται τώρα συνταγματικά και εμπλουτίζεται με νέους. Το νέο συνταγματικό πλαίσιο καθιστά επιβεβλημένη τη δραστική τροποποίηση και συμπλήρωση της ισχύουσας νομοθεσίας. Όπως γνωρίζετε, η σχετική συζήτηση με τα πολιτικά κόμματα βρίσκεται σε εξέλιξη και θα συμβάλλει ασφαλώς στην αναζήτηση κοινά αποδεκτών λύσεων.

Η διαφάνεια αφορά, τέλος, και τους όρους διεξαγωγής του εκλογικού αγώνα. Η διεκδίκηση της ψήφου του λαού πρέπει να γίνεται με σαφείς όρους που να είναι γνωστοί τόσο χρόνο πριν από τις εκλογές, ώστε τα κόμματα να έχουν τη δυνατότητα να προετοιμασθούν κατάλληλα. Το εκλογικό σύστημα θα είναι έγκαιρα γνωστό σε όλους, αφού κάθε τροποποίησή του θα ισχύει από τη μεθεπόμενη εκλογική αναμέτρηση, εκτός εάν συγκεντρωθεί αυξημένη πλειοψηφία των 2/3 της Βουλής. Επίσης εκλογικεύονται τα κωλύματα εκλογιμότητας, αφού το Σύνταγμα αναφέρεται πια μόνο σε όσα επηρεάζουν πραγματικά τη βούληση των πολιτών.

Στο νέο συνταγματικό περιβάλλον η αξιοπιστία και η διαφάνεια θα αποτελούν σταθερά σημεία αναφοράς για όλο το πολιτικό μας σύστημα και θα διατρέχουν τις πιο κρίσιμες και ευαίσθητες λειτουργίες του. Η εξέλιξη αυτή εξοπλίζει στο γύρισμα του αιώνα τη δημοκρατία με τα πρόσφορα μέσα για την αποδοτικότερη λειτουργία της. Σημαδεύει, με δύο λόγια, την ωριμότητά της.

V

Κυρίες και κύριοι συνάδελφοι,

Είναι γνωστή σε όλους μας η εναγώνια διεθνώς αναζήτηση προτάσεων που θα φέρουν τη Βουλή στο επίκεντρο της λειτουργίας του πολιτεύματος. Μαγικές συνταγές βέβαια δεν υπάρχουν. Υπάρχουν όμως ανάγκες προ πολλού διαπιστωμένες που μας βοηθούν να διαμορφώσουμε τις αποφάσεις μας. Πρόκειται κυρίως για την αναβάθμιση της θέσης του βουλευτή αλλά και για την αποδοτικότερη ενασχόληση της Ολομέλειας της Βουλής με τα κορυφαία και μεγάλα πολιτικά ζητήματα. Η λαϊκή αντιπροσωπεία αναβαθμίζεται με την ανακατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ολομέλειας και των Επιτροπών, την άσκηση κοινοβουλευτικού ελέγχου στα τμήματα θερινών διακοπών και τις νέες δυνατότητες που αναγνωρίζονται στους βουλευτές για τη συμμετοχή τους στις εργασίες του Κοινοβουλίου. Αναβαθμίζεται, χωρίς ανατροπές που θα ήταν ξένες με τις πολιτικές μας παραδόσεις.

Ο εκσυγχρονισμός της Δημόσιας Διοίκησης αποτελεί προτεραιότητα της πολιτικής μας, είναι δε φυσικό να ανάγεται και σε συνταγματικό επίπεδο. Προσβλέπουμε σε μια Δημόσια Διοίκηση που θα εξυπηρετεί όλες τις ανάγκες του πολίτη με τον καλύτερο τρόπο, θα τον βοηθάει να λύσει τα καθημερινά του προβλήματα και θα προωθεί την ανάπτυξη της χώρας.

Τα στελέχη της πρέπει λοιπόν να διαθέτουν τις γνώσεις και τις δεξιότητες που απαιτεί η πολυσύνθετη αποστολή της στην ανατρεπτική εποχή μας. Εγγύηση γι' αυτό αποτελεί η κατοχύρωση της αντικειμενικής και αξιοκρατικής διαδικασίας για την επιλογή των δημοσίων υπαλλήλων από το ΑΣΕΠ. Εγγύηση για την εύρυθμη και αποδοτική λειτουργία της Δημόσιας Διοίκησης αποτελεί, εξάλλου, ο Συνήγορος του Πολίτη. Στο μικρό διάστημα της ζωής του απέδειξε ότι είναι παραστάτης του πολίτη.

Κεντρική θέση σε μια σύγχρονη πολιτεία έχει η Τοπική Αυτοδιοίκηση. Γι' αυτό ακριβώς ενισχύουμε συνταγματικά τους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης τόσο της πρώτης όσο και της δεύτερης βαθμίδας. Με το νέο Σύνταγμα οι σχέσεις κρατικής διοίκησης και αυτοδιοίκησης γίνονται περισσότερο σαφείς, ενώ η κρατική διοίκηση αποκεντρώνεται σε μεγαλύτερο βαθμό. Η ρητή κατοχύρωση της οικονομικής αυτοτέλειας παρέχει στους ΟΤΑ τη δυνατότητα να διαχειρίζονται καλύτερα τους πόρους τους και να οργανώνουν ορθολογικότερα τα οικονομικά τους. Η πολιτική μας για το κράτος και τη διοίκηση που αποτυπώνεται ήδη ανάγλυφα στο Σύνταγμα συνίσταται στο τρίπτυχο κράτος - στρατηγείο, αποκεντρωμένη διοίκηση και ισχυρή αυτοδιοίκηση.

VΙ

Κυρίες και κύριοι συνάδελφοι,

Ο τρόπος ανάδειξης του Προέδρου της Δημοκρατίας αποτέλεσε το σημείο στο οποίο δεν κατέστη δυνατή σε όλες τις φάσεις της σχετικής συζήτησης η επίτευξη συναίνεσης. Με την πρότασή μας προσπαθήσαμε για την εύρυθμη λειτουργία του πολιτεύματος να αποσυνδέσουμε την ανάδειξη του Αρχηγού του Κράτους από την πρόωρη προσφυγή στις κάλπες.

Η θέση μας ήταν από την αρχή καθαρή. Προτείναμε να απαλλαγεί μια κορυφαία στιγμή στη λειτουργία του πολιτεύματος από τις στείρες αντιπαραθέσεις και την ευκαιριακή μικροπολιτική εκμετάλλευση. Οδηγός για την πρότασή μας ήταν η εμπειρία του παρελθόντος.

Οι ψηφοφορίες για την ανάδειξη του Προέδρου της Δημοκρατίας το 1980 και το 1985 είναι ακόμη νωπές στη μνήμη μας. Αλλαγές στη σύνθεση των κοινοβουλευτικών ομάδων προκειμένου να διαμορφωθεί τεχνητά η απαιτούμενη πλειοψηφία και αμφισβητούμενες συνταγματικές ερμηνείες άφησαν ανεξίτηλο το στίγμα τους στις σχετικές διαδικασίες. Αλλά και τη μοναδική φορά, το 1990, που μεσολάβησαν εκλογές πριν από την ανάδειξη του νέου Προέδρου της Δημοκρατίας το Σύνταγμα χρησιμοποιήθηκε για να διαμορφωθούν, κάτω από ένα εκβιαστικό δίλημμα, οι κοινοβουλευτικοί συσχετισμοί.

Η ισχύουσα ρύθμιση επιβλήθηκε κάτω από τις γνωστές συνθήκες που επικρατούσαν στη χώρα κατά τη θέσπιση του Συντάγματος. Εκτός αυτού, ανταποκρίνονταν στη λογική των υπερεξουσιών που αναγνώριζε το Σύνταγμα στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας πριν από την Αναθεώρηση του 1986. Τα δεδομένα έχουν όμως αλλάξει έκτοτε άρδην. Το πολίτευμά μας επέδειξε αντοχή και -θα μπορούσαμε να πούμε, χρησιμοποιώντας ένα σχήμα λόγου- ενηλικιώθηκε δοκιμαζόμενο στην πράξη. Η δημοκρατία μας διέγραψε μια σταθερή και αδιατάρακτη πορεία επί είκοσι έξι περίπου χρόνια.

Η εμμονή της Νέας Δημοκρατίας να μην συμπράξει στην αναθεώρηση του άρθρου 32 είναι γι' αυτούς τους λόγους και ανεξήγητη και αδικαιολόγητη. Η απειλή της προσφυγής στη λαϊκή ετυμηγορία για να επιτευχθεί ευρύτερη συναίνεση στο πρόσωπο του Προέδρου της Δημοκρατίας δεν λειτουργεί με τρόπο, ώστε να επιτυγχάνεται σύνθεση απόψεων. Αντίθετα, οδηγεί σε πολώσεις και τακτικισμούς που δεν συμβάλουν σε μία συναινετική διαδικασία.

Η πρόσφατη εκλογή του Πρόεδρου της Δημοκρατίας, τον Μάρτιο του 2000, μας δείχνει τον ασφαλή δρόμο. Αποδεικνύει ότι, όταν θέλουμε πραγματικά να επιλέξουμε Πρόεδρο Δημοκρατίας και εγκαταλείπεται η προσπάθεια ανατροπής των πολιτικών συσχετισμών στη Βουλή, μπορούμε να καταλήξουμε σε κοινά αποδεκτές λύσεις. Λύσεις, που και τιμά ο λαός και διευκολύνουν την εύρυθμη λειτουργία του πολιτεύματος.

Καλώ τη Νέα Δημοκρατία, την ύστατη στιγμή, να αρθεί στο ύψος των περιστάσεων. Να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις των καιρών και στις προσδοκίες του λαού. Να κατανοήσει το λάθος της και να ψηφίσει την πρότασή μας, αναθεωρώντας τη στάση της.

VΙΙ

Κυρίες και κύριοι συνάδελφοι,

Η Ελλάδα αποκτά, στην αυγή του 21ου αιώνα, νέο Σύνταγμα. Πεποίθησή μας αποτελεί ότι το Σύνταγμα που θα ψηφίσουμε σε λίγο ανταποκρίνεται στις προκλήσεις και τις απαιτήσεις της εποχής. Διαμορφώνει ένα νέο πλαίσιο για την ορθολογική οργάνωση και την αποδοτική λειτουργία τόσο της πολιτείας όσο και της κοινωνίας σ' ένα ιδιαίτερα απαιτητικό διεθνές περιβάλλον. Το νέο Σύνταγμα, προϊόν ώριμου προβληματισμού, ανοικτής διαβούλευσης και συναινετικών διαδικασιών, είναι στραμμένο σταθερά προς το μέλλον και ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία των θεσμών μας. Καλώ γι' αυτό όλους τους βουλευτές να υπερψηφίσουν τις νέες διατάξεις.

Το Σύνταγμα είναι μοχλός για την προώθηση και την εδραίωση του θεσμικού εκσυγχρονισμού και της προόδου της χώρας. Δεν είναι όμως σε θέση από μόνο του να μας οδηγήσει στην επίτευξη των στόχων μας. Ο θεσμικός εκσυγχρονισμός δεν επιτελείται και δεν ολοκληρώνεται άλλωστε με τη θέσπιση συνταγματικών διατάξεων. Απαιτεί τη συνεπή και πιστή εφαρμογή τους. Απαιτεί καθημερινή δουλειά και επιβάλλει την ανάληψη πρωτοβουλιών και τη διαμόρφωση πρακτικών που επιτρέπουν να αναδειχθεί η σημασία των θεσμών. Απαιτεί οι θεσμοί και οι διαδικασίες να μην χρησιμοποιούνται ως προσχήματα για την επιδίωξη ειδικών συμφερόντων αλλά ως ουσιαστικοί κανόνες δράσης που διαμορφώνουν την κοινωνική μας ζωή.

Κυρίες και κύριοι συνάδελφοι,

Στην ελληνική πολιτική ζωή κυριαρχούσε και κυριαρχεί η υπερβολή. Επιβεβλημένη τακτική θεωρείται η καλλιέργεια της αντιπαλότητας, η προσωπική επίθεση και μείωση εκείνων που έχουν άλλη άποψη. Η τακτική αυτή, που βασίζεται στην απαξίωση, απαξιώνει το πολιτικό σύστημα γενικά. Απαξιώνει την πολιτική και όχι μόνο όσους πιστεύουν ότι αναδεικνύονται οι ίδιοι όταν προσβάλλουν τους αντιπάλους τους. Είναι νωποί ακόμη οι ισχυρισμοί για νοθεία στις εκλογές, που τόσο εύκολα και άφρονα προβλήθηκαν. Ισχυρισμοί, που παρέβλεπαν με εκπληκτική ασυνειδησία ότι, σε μία χώρα στην οποία το μεγαλύτερο τμήμα των πολιτών της έζησε μία φασιστική δικτατορία, η αμφισβήτηση των δημοκρατικών διαδικασιών πρέπει να είναι απόλυτα τεκμηριωμένη. Αλλιώς το μόνο που επιτυγχάνει είναι να ενισχύει νοσταλγούς αντισυνταγματικών αυταρχισμών στην καταδίκη του δημοκρατικού πολιτεύματος.

Κυρίες και κύριοι,

Οι γραπτοί συνταγματικοί κανόνες, όσο τέλειοι και αν είναι, δεν αρκούν. Χρειάζεται και μία πολιτική κουλτούρα, μία πολιτισμική στάση απέναντι στο πολιτικό σύστημα που να διασφαλίζει τη δημοκρατία, να την κάνει βίωμα του πολίτη και πράξη σε όλα τα επίπεδα της ζωής μας. Στη Μεγάλη Βρετανία, όπως γνωρίζουμε, δεν υπάρχει γραπτό Σύνταγμα. Η υψηλή ποιότητα της δημοκρατίας εκεί είναι αποτέλεσμα παράδοσης και πολιτισμικής στάσης των κομμάτων τόσο της Κυβέρνησης όσο και της αντιπολίτευσης.

Η επίκληση του Συντάγματος από μόνη της δεν καθιστά το Σύνταγμα πραγματικότητα. Η ψήφιση των νέων διατάξεών του ας είναι υπόμνηση ότι χρειάζονται και συμπεριφορές που τις εκφράζουν. Ας είναι αφετηρία για μία στάση που ουσιαστικοποιεί τις συνταγματικές διατάξεις στην πολιτική ζωή και εμπεδώνει τη δημοκρατία. Ας είναι κάλεσμα για μία στάση με περισσότερη σύνεση και νηφαλιότητα. Με περισσότερη συναίσθηση πολιτικής και κοινωνικής ευθύνης.

Στην επίπονη και πολυσχιδή προσπάθεια για μία δημοκρατία με υψηλή ποιότητα δημόσιας ζωής αναγκαία είναι η ενεργητική συμμετοχή όλων μας. Καλούμε γι' αυτό όλες τις πολιτικές δυνάμεις και όλους τους πολίτες να στρατευθούν σε αυτόν τον αγώνα για μια δημοκρατία που αναδεικνύει τη δημιουργική συμβολή και τη δημιουργική συζήτηση, μια κοινωνία υπευθύνων πολιτών. Ο ελληνικός λαός ας είναι βέβαιος ότι εμείς θα είμαστε πρωταγωνιστές.

Σας ευχαριστώ.