Κυρίες και κύριοι,

Η συνέχιση της πορείας προς την Ενωμένη Ευρώπη, προς την πολιτική ενοποίηση, συναντά όλο και περισσότερο σκεπτικισμό. Οι ενστάσεις που προβάλλονται μπορούν να συνοψισθούν στο επιχείρημα ότι, ένα όραμα, ένα σχέδιο που συναρπάζει και κινητοποιεί δεν μπορεί να αναπαράγει το υπάρχον αλλά οφείλει να το υπερβαίνει, να αποτελεί τομή ώστε να συγκινεί το συναίσθημα και τη φαντασία. Η τομή όμως, δεν είναι ορατή. Η Ευρώπη του αύριο εμφανίζεται ως κοινωνικο-οικονομική συνέχεια, του σήμερα, ως μία βελτιωμένη έκδοση ίσως, αλλά πάντως συνέχεια του σήμερα. Η δημιουργία της υπεραγοράς, του υπερνομίσματος και των υπερθεσμών δεν εγγυάται ότι ένας χώρος με διαφορετικές γλώσσες, διαφορετικές θρησκείες και διαφορετικούς τρόπους ζωής θα καταστεί ένα ενιαίο σύνολο και θα ξεπεράσει είτε τις εντεινόμενες κοινωνικοοικονομικές διαφορές είτε τη βαθιά ριζωμένη αντίληψη του κράτους έθνους.

Το ερώτημα λοιπόν είναι, αν υπάρχει σχέδιο με κοινωνικοποιλιτικές προεκτάσεις, που θα δημιουργήσει συνεκτική δυναμική. Η απάντηση είναι ναι, υπάρχει σχέδιο που θα μεταβάλει σημαντικά την πραγματικότητα. Η απάντηση αυτή προκύπτει, αν αναρωτηθούμε ποια δυναμική δημιουργείται στο υπάρχον σύστημα με την ενοποίηση. Αν συγκρίνουμε την τάση εκέλιξης του σημερινού ευρωπαϊκού πολιτικο-οικονομικού σχηματισμού, αν μείνει στα ίδια, με την τάση εξέλιξής του εφόσον θέσει σε κίνηση ενοποιητικές διαδικασίες σε πολλαπλά επίπεδα.

Θα σταθώ σε ένα μόνο, το κεντρικό πιστεύω, σημείο.

Ο μετανάστης των αρχών του αιώνα, που εγκατέλειπε την Αρκαδία ή την Καλαβρία ήταν σε αναζήτηση άλλων δυνατοτήτων και ευκαιριών για μία καλύτερη ζωή. Το ίδιο και ο μετανάστης της δεκαετίας του '60 όταν πήγαινε στη Γερμανία. Αλλά και ο Ρώσος ή ο Γερμανός εργάτης του 1918 που επαναστάτησαν, επεδίωκαν μέσα από τη νέα οργάνωση της κοινωνίας να ανοίξουν ευκαιρίες και δυνατότητες γι' αυτούς χωρίς περιορισμούς σ' ένα χώρο κοινωνικής δικαιοσύνης. Το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο που δημιούργησε η σοσιαλδημοκρατία στηρίχθηκε επίσης στην ίδια επιδίωξη. Να καταργηθούν οι φραγμοί και τα εμπόδια, να υπάρχουν περισσότεροι δρόμοι για τον καθένα. Να δημιουργηθεί ένας χώρος κοινωνικής δικαιοσύνης. Με εκπαίδευση, με συλλογικές διαπραγματεύσεις, με αναπτυξιακές πρωτοβουλίες του κράτους, με κοινωνικές πρωτοβουλίες στην υγεία, την κοινωνική ασφάλιση και την πρόνοια, να δημιουργηθεί μία πιο ανοικτή, πιο ελεύθερη κοινωνία.

Το στοιχείο αυτό, της πιο ανοικτής κοινωνίας, της κοινωνίας που διευρύνει συνεχώς τα όριά της, καταργώντας τους φραγμούς στις δυνατότητες ανάπτυξης του ατόμου και καταργώντας εμπόδια στη βελτίωση των συνθηκών ζωής και της κοινωνίας που προωθεί την κοινωνική δικαιοσύνη, αποτελεί τον προωθητικό μοχλό της ευρωπαϊκής προσπάθειας. Ο πολίτης κάθε χώρας θα έχει στο ανεπτυγμένο σύνολο περισσότερες δυνατότητες και ευκαιρίες απ' ό,τι έχει σήμερα. Θα ζει υπό συνθήκες που θα του επιτρέπουν περισσότερα. Θα δημιουργεί ένα περιβάλλον ζωής, στο οποίο θα πολλαπλασιασθούν οι δρόμοι που θα μπορεί να επιλέξει, ένα περιβάλλον κοινωνικά πιο δίκαιο. Για να χρησιμοποιήσω μία μεταφορική εικόνα, από χειριστής ενός μεμονωμένου ηλεκτρονικού υπολογιστή θα συνδεθεί με το Internet, με όλο και περισσότερους υπολογιστές, θα κάνει το άλμα στην κοινωνία της πληροφορίας. Αυτό είναι ένα ποιοτικό άλμα. Δημιουργεί μία διαφορετική ποιότητα ζωής.

Η απάντηση στην ένσταση ότι, αυτό είναι ένα μινιμαλιστικό μοντέλο επειδή δεν έρχεται σε ρήξη με το παρελθόν, είναι απλή. Και το σοσιαλδημοκρατικό μοντέλο ήταν μινιμαλιστικό σε σχέση με το κομμουνιστικό. Και όμως, ήρθε σε ρήξη με το παρελθόν, όσον αφορά τις συνθήκες ζωής της τεράστιας μάζας του πληθυσμού, αργά αλλά αποτελεσματικά. Και η ευρωπαϊκή ενοποίηση ανήκει σε μία «συγκεκριμένη ουτοπία» και όχι σε μία υπερβατική ουτοπία. Ένα κοινωνικό όραμα ρήξης θα καταδίκαζε το ευρωπαϊκό εγχείρημα. Θα οδηγούσε σε αντιπαραθέσεις και όχι σε ενοποίηση. Το εγχείρημα βασίζεται στη συστράτευση όσο το δυνατόν περισσότερων κοινωνικών δυνάμεων, έχει όρο τη μετεξέλιξη και όχι την αναγέννηση από το μηδέν.

Θέλω να τονίσω αμέσως ότι, όλα αυτά σημαίνουν ότι χρειάζονται κοινωνικές αλλαγές ότι θα πρέπει να αντιμετωπισθούν αποτελεσματικά τα φαινόμενα ανεργίας και κοινωνικού αποκλεισμού. Η ευρωπαϊκή κοινωνία δεν επιτρέπεται να εμπεδώσει τις κοινωνικές διαφορές και την κοινωνία των δύο τρίτων, το νεοφιλελευθερισμό, την κοινωνία της αγοράς και του χρήματος. Αντίθετα πρέπει να είναι ένας διευρυνόμενος χώρος ελευθερίας και κοινωνικής δικαιοσύνης, ένας χώρος συρρίκνωσης και δραστικού περιορισμού φαινομένων που αγνοούν τον άνθρωπο και δρουν ανασχετικά στην αυτονομία, την ασφάλεια και την ευημερία του.

Κυρίες και κύριοι,

Η Ευρωπαϊκή Ενοποίηση είναι μέσο για να απαντήσουμε σε μείζονες εξελίξεις που σημαδεύουν την εποχή μας.

• Η πρώτη εξέλιξη είναι η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας. Αλλάζει ριζικά τις δομές στην παραγωγή, αποδυναμώνει σύνορα, πιέζει το παραδοσιακό κοινωνικό μοντέλο. Όλο και περισσότερο γίνεται φανερό, ότι η πορεία αυτή δεν είναι αναστρέψιμη, ότι δεν υπάρχουν τρόποι αναστολής της. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αποδεχθούμε την όποια εξέλιξη μοιρολατρικά. Όπως είχαμε αναζητήσει στο παλιό κράτος-έθνος, έτσι και τώρα πρέπει να αναζητήσουμε νέους ρυθμιστικούς μηχανισμούς. Νέους κανόνες που, θα αποτρέπουν φαινόμενα ανεξέλεγκτα όπως αυτά που ζήσαμε και ζούμε και απειλούν ή υπονομεύουν την σταθερότητα, την ανάπτυξη και την κοινωνική συνοχή. Μόνο η Ευρώπη ως σύνολο μπορεί να συν-καθορίσει τέτοιους κανόνες. Τα κράτη-έθνη της Ευρώπης μόνα τους δεν μπορούν.
• Δεύτερη εξέλιξη, που συνδέεται με την προηγούμενη, είναι η αποδυνάμωση του μοντέλου του κράτους-έθνους, του μοντέλου της παντοδύναμης κεντρικής εξουσίας. Η συγκεντρωτική εθνική εξουσία βαθμιαία αδυνατίζει. Τα παραδοσιακά μέσα άσκησης της πολιτικής αποδεικνύονται ανενεργά. Το κράτος-έθνος υποχωρεί. Περνάμε από το κράτος-έθνος που συμμετείχε σε ένα διακρατικό παιχνίδι γεωπολιτικού χαρακτήρα, στο κράτος-έθνος που συμμετέχει σε ένα διακρατικό παγκόσμιο παιχνίδι αναπτυξιακού χαρακτήρα με νέους όρους. Όλο και περισσότερο τα υπερεθνικά σχήματα αποκτούν ρόλο αλλά ταυτόχρονα οι τοπικές κοινωνίες και οι περιφέρειες έχουν αρμοδιότητες καθοριστικές για τη ζωή του πολίτη. Η εξουσία μεταφέρεται σε περισσότερα επίπεδα και κέντρα λήψης αποφάσεων. Ο πολίτης είναι και πιο κοντά και πιο μακριά από τα κέντρα λήψης αποφάσεων. Συμμετέχει και ταυτόχρονα, αισθάνεται περιθωριοποιημένος. Η απάντηση σε αυτά τα προβλήματα δεν θα είναι προνόμιο μίας μόνο χώρας. Θα καθορισθεί από τις μορφές της ευρωπαϊκής συνεργασίας, από τα περιεχόμενά της και τις διαδικασίες ενοποίησης, από την αντίληψη που θα επικρατήσει στο ευρωπαϊκό σύνολο για τις σχέσεις εξουσίας-πολίτη.
• Η τρίτη εξέλιξη είναι η γενίκευση της ανασφάλειας των πολιτών. Η συνεχής αυτονόμηση του ατόμου από πολιτικούς και κοινωνικούς δεσμούς αφήνει το άτομο εκτεθειμένο σε όλο και περισσότερους κινδύνους. Οι ραγδαίες αλλαγές στην τεχνολογία και την οικονομία, οι δημογραφικές αλλαγές, τα νέα μεταναστευτικά ρεύματα, η αδυναμία προσαρμογής σε υπερβολικά γρήγορους ρυθμούς μεταβολών της κοινωνικής πραγματικότητας και η αύξηση της εγκληματικότητας δημιουργούν νέα κοινωνικά προβλήματα. Το παραδοσιακό κράτος πρόνοιας δεν μπορεί να ανταπεξέλθει στις νέες μορφές κοινωνικής ανισότητας, στην ανεργία, στον κοινωνικό αποκλεισμό. Τα εθνικά μέσα καταπολέμησης της εγκληματικότητας δεν επαρκούν. Η ανασφάλεια για το σήμερα. Η αβεβαιότητα για το αύριο δηλητηριάζουν την κοινωνική συνοχή και πλήττουν την ίδια την πολιτική συμβίωση.

Τα προβλήματα αυτά είναι κοινά για όλα τα ευρωπαϊκά κράτη και μόνο από κοινού μπορούν να αντιμετωπισθούν. Από κοινού ιδίως, μπορούν να εξασφαλισθούν συνθήκες για περισσότερη κοινωνική συνοχή και αλληλεγγύη.

Κυρίες και κύριοι,

Η ευρωπαϊκή ταυτότητα δεν είναι θέμα μόνο ενιαίας αγοράς ή Οικονομικής και Νομισματικής Ενοποίησης. Η ευρωπαϊκή ταυτότητα αφορά αρχές, αξίες, παιδεία και πολιτισμό.

Ο πολιτισμός μας πρώτον, οικοδομείται πάνω στις θεμελιώδεις αρχές του Διαφωτισμού. Στις αρχές της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ισότητας και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Αλλά και στην αρχή της κοινωνικής ευθύνης, της κοινωνίας των πολιτών.

Δεύτερον, ο πολιτισμός μας, ο κοινός ευρωπαϊκός πολιτισμός, οικοδομείται και πάνω σε αξίες ευρύτερης κλίμακας, σε αρχές που αφορούν τη διεθνή συμβίωση. Στις αξίες της ειρήνης, της συνεργασίας μεταξύ των λαών, της ειρηνικής επίλυσης των διαφορών. Στο σεβασμό του διεθνούς δικαίου. Αξίες που εμείς οι Έλληνες ζώντας στα νοτιοανατολικά σύνορα  της Ευρώπης, σεβόμαστε ιδιαίτερα. Αυτό το αυτονόητο για τη δυτική Ευρώπη, πρέπει να γίνει αυτονόητο και στην ανατολική.

Τρίτον, η Ευρώπη που θα μας επιτρέψει να προχωρήσουμε είναι η Ευρώπη της διαφορετικότητάς μας. Η Ευρώπη αγκαλιάζει μία, αλλά και πολλές διακριτές πραγματικότητες. Γιατί η Ευρώπη οικοδομείται πάνω στην ιδέα της ενότητας μέσα από τη διαφορά. Ο ευρωπαϊκός πολιτισμός χτίστηκε πάνω στο άνοιγμα προς τον «Άλλο», στην αίσθηση της οικουμενικότητας μέσα από τη διαφορά. Η Ευρώπη στην οποία προσβλέπουμε είναι η Ευρώπη που πιστεύει στην πολυφωνία, στην αξιποίηση της συνάντησης με τους άλλους. Που μέσα από διάφορους μηχανισμούς καλλιεργεί την πολυπολιτισμικότητα. Που διαμορφώνει ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούν να εκφρασθούν όλοι οι πολίτες. Που αποτελεί λιγότερο έναν ενιαίο πολιτισμό και περισσότερο έναν χώρο στον οποίο μπορούν να ανθίσουν πολλοί πολιτισμοί, πολλοί τρόποι ζωής και πολλά ιδανικά.

Κατά κανόνα, τέλος, η συζήτηση για την Ευρώπη επικεντρώνεται σε θέματα οικονομικής πολιτικής. Όταν συζητάμε για την Ευρώπη συζητάμε για τους ίδιους πόρους, την Κοινή Αγροτική Πολιτική ή τη σύγκλιση των οικονομιών. Αλλά η κοινή επιτυχία εξαρτάται και από την παιδεία, τον πολιτισμό και την έρευνα. Εξαρτάται κυρίως από το πόσο η νεολαία θα αποδεχθεί και θα κινητοποιηθεί για το κοινό σχέδιο. Καιρός είναι πλέον να στρέψουμε το βλέμμα μας σε αυτά που τους αφορούν και τους συγκινούν.

Πιστεύω σε έναν σταθερό βηματισμό προς την κατεύθυνση μίας Ευρώπης δημιουργικής, παραγωγικής, κοινωνικά δίκαιης, και πολυπολιτισμικής. Είναι το πιο αποφασιστικό μέσο για να αντιμετωπίσουμε τις προκλήσεις της εποχής μας. Μέσα από αυτή την πορεία θα προκύψει και η ταυτότητά μας.

Και σε αυτό χρειάζεται η συστράτευση όλων. Γιατί η ταυτότητα της Ευρώπης δεν θα προκύψει από αυτοματισμούς οιουδήποτε συστήματος αλλά από τις προσπάθειες και τους αγώνες αυτών που θα θελήσουν να τη συμπροσδιορίσουν. Τους αγώνες όλων.